X

جدیدترین اخبار و اطلاعات حوزه معماری و شهرسازی

فهرست
۳۰
آذر ۱۳۹۵
  • ​ . پروژه های ایرانی ., تاریخی, مذهبی
  • بدون دیدگاه
ایمیل به دیگران

name

مدرسه شهید مطهری (سپهسالار) – تهران

جایگاه و معماری قاجار در تاریخ معماری گذشته ایران (قبل از دوره جدید) می‌تواند محل بحث و تأمل باشد.اگر آثار معماری را از زاویه‌ی فضایی ارزیابی کنیم و به خلاقیت‌های فضایی در معماری توجه کنیم، معماری دوره‌ی قاجار ارزش بالایی پیدا می‌کند و در جایگاه برتر و تکامل‌یافته‌تری نسبت به معماری‌های دوره‌های قبل از خود […]

  • نام پروژه مدرسه شهید مطهری (سپهسالار)
  • مهندس معمار ممتحن‌ الدوله
  • پیمانکار حاج حسن قمی
  • کارفرما میرزا حسین خان سپهسالار
  • سال ساخت 1296
  • کاربری مذهبی - آموزشی

جایگاه و معماری قاجار در تاریخ معماری گذشته ایران (قبل از دوره جدید) می‌تواند محل بحث و تأمل باشد.اگر آثار معماری را از زاویه‌ی فضایی ارزیابی کنیم و به خلاقیت‌های فضایی در معماری توجه کنیم، معماری دوره‌ی قاجار ارزش بالایی پیدا می‌کند و در جایگاه برتر و تکامل‌یافته‌تری نسبت به معماری‌های دوره‌های قبل از خود چون زندیه و صفویه قرار می‌گیرد.

sepahsalar-archreport-13

چرا که در معماری این دوره خلاقیت‌های فضایی افزایش می‌یابد، تنوع فضاها بیشتر می‌شود، فضاهای نوینی خلق می‌شوند، فضاها به گشایش و سبکی بیشتری می‌رسند و الگوهای قدیمی معماری ایران در جهت گسترش فضا تکامل می‌یابند. به طور خلاصه، اگر تکامل معماری را گشایش، شفافیت و سبکی فضاها بدانیم، معماری این دوره به عنوان مرحله تکامل معماری قدیم ایران مطرح می‌شود.

sepahsalar-archreport-11

اما وقتی معماری را از زوایای دیگری مانند، اندازه‌ها، تناسب‌ها، شکل‌ها تزئینات نگاه می‌کنیم، معماری دوره‌ی قاجار وضعیت نازل‌تری را نسبت به دوره‌های گذشته خود و به خصوص از دوره‌ی صفوی نشان می‌دهد. شکل‌ها استواری و صلابت قبلی را ندارند و شکل‌های جدیدی وارد معماری می‌شوند که سطحی و تفننی‌اند. اندازه‌ها دقت لازم را ندارند، تناسب‌ها در مرتبه‌ی پایین‌تری نسبت به تناسب‌های موزون و اندیشیده‌شده دوره‌های قبلی قرار می‌گیرند، تزئینات معماری گاه تا حد ابتذال سقوط می‌کند و بی‌بند و باری، غلو ناشیانه و هرج ومرج جایگزین تزئینات محدود و باوسواس دوره‌های درخشان سلجوقی و صفوی می‌شود.

می‌توان ادعا کرد که این مدرسه نقطه‌ی تکاملی از نظر فضا در الگوی مدرسه یا مسجدهای ایرانی است. برای اثبات این ادعا به دووجه اصلی فضایی آن اشاره می‌کنیم:

فضای حیاطدر مسجد و مدرسه‌های قدیمی مانند، «مسجد جامع اصفهان» فضای حیاط را دیواره‌ای معمولاً دو طبقه محصور می‌کند و در  چهار نقطه‌ی اصلی آن، یعنی در دو محور طولی و عرضی حیاط، چهار ایوان استقرار می‌یابد. در واقع گشادگی‌های فضایی حیاط به این چهار ایوان منحصر می‌شوند. در برخی از آثار دوره‌ی صفوی در حیاط مرکزی نوآوری می‌شود و گشایش فضایی حیاط‌ها بیشتر است.

 

از نمونه‌های برجسته در این زمینه مدرسه‌ی«چهارباغ» و مدرسه‌ی«صدر» اصفهان است، که در آنها چهار حیاط کوچک در چهار گوشه‌ی حیاط در ارتباط با فضای حیاط اصلی پدید می‌آیند. در نمونه‌ی دیگر، «مسجد حکیم»، با خالی کردن پشت دیوارهای شرقی و غربی مسجد در طبقه‌ی بالا گشایش جدیدی در فضای حیاط به وجود آمده است. در«مسجد امام» اصفهان هم دو حیاط بزرگ در اطراف شبستان اصلی استقرار می‌یابند و از طریق چند گشادگی به حیاط اصلی متصل می‌شوند.

sepahsalar-archreport-09

لیکن کار اساسی در این زمینه، یعنی گشایش فضایی حیاط، در دوره‌ی قاجار صورت می‌گیرد و راه‌حل‌های متعددی برای آن ارائه می‌شود. به عنوان نمونه، می‌توان از «مسجد سید» اصفهان نام برد که با ایجاد چهار حیاطَک در طبقه‌ی بالا در اضلاع شرقی و غربی، گشایش و سیَلان فضایی حیاط به صورت جدی افزایش می‌یابد.

sepahsalar-archreport-17

درمدرسه‌ سپهسالار یک گام در این جهت برداشته می‌شود، بدین ترتیب که علاوه بر ایجاد چهار حیاطک در اضلاع شرقی و غربی مسجد، این حیاطک‌ها در اضلاع شمالی و جنوبی مسجد نیز پدیدار می‌شوند، سبکی فضای حیاط باز هم بیشتر می‌شود و ایوان‌ها و مجموعه‌ی شبستان مسجد در حیاط حضور آزادانه‌تر پیدا می‌کنند.

 

sepahsalar-archreport-01

فضای گنبدخانه: فضاهای گنبدخانه در مساجد اولیه معماری بعد از اسلام ایران مثلاً در مسجد جامع اصفهان، از فضاهای اطراف و من جمله ایوان متقابل آن با دیواره‌های ضخیم جدا می‌شوند، لیکنکاملاً مشهود است که نیت معماران در طول زمان بر این بوده که حائل میان فضای گنبدخانه و فضاهای اطراف از میان برداشته شود. برای مثال، درمسجد امام اصفهان که مربوط به دوره‌ی صفوی است ارتباط فضای گنبدخانه با فضای ایوان و همچنین شبستان‌های مجاور آن بهتر می‌شود و به خصوص با ایجاد دو گشادگی بزرگ در بالای بدنه‌های شرقی و غربی گنبدخانه، ارتباط با فضای بیرون هم حاصل می‌شود.

 

بهتر از آن را می‌توان در گنبدخانه مسجد «گوهرشاد» دید که تمامی دیوارها در حدفاصل گنبدخانه و ایوان از میان برداشته می‌شود، گشایش فضای عالی‌تری به دست می‌آید و ارتباط مستقیم فضای گنبدخانه با حیاط برقرار می‌شود. به جرأت می‌توان گفت مدرسه‌ی«سپهسالار» از این نظر بهترین است، چرا که با انتخاب یک پلان صلیبی علاوه بر آن که مانند مسجد «گوهرشاد» فضای گنبدخانه را با فضای ایوان و فضای حیاط در ارتباط مستقیم قرار می‌دهد، ارتباط آن را با فضاهای جانبی هم بدون هیچ مانعی تأمین می‌کند. دراینجا فضا به حداکثر گشادگی و سیَلان خود در الگوی گنبدخانه‌ها می‌رسد و گنبد کیفیت معلق و بی‌وزنی را به دست می‌آورد. در مجموع فضای گنبدخانه این مدرسه را می‌توان نقطه‌ی تکامل الگوی گنبدخانه‌ها از نظر گشایش فضایی دانست.

 

هرچند مدرسه‌ سپهسالار با دو نوآوری عظیم در فضای حیاط و فضای گنبدخانه، نقطه‌ی انتهایی تکامل فضایی الگوی قدیمی مسجدها و مدرسه‌های معماری ایران بعد از اسلام محسوب می‌شود، اگر این مدرسه را از نظر شکل‌ها، اندازه‌ها، تناسبات و غیره بررسی کنیم کیفیت نازل‌تر آن نسبت به آثار معماری برجسته‌ی دوره‌های قبلی و به خصوص دوره‌ی صفوی کاملاً مشهود است. این مسئله را قدری می‌شکافیم:

 

درمدرسه‌ سپهسالار  مجموعه‌ی گنبدخانه حجم بزرگی را اشغال می‌کند و تقریباً ضلع جنوبی حیاط مدرسه را به صورت کامل پر می‌کند. از این رو، برخلاف دیگر گنبدخانه‌ها(مثلاً، درمسجد «امام» اصفهان) تناسب نامطلوبیرا نسبت به طول حیاط پدید می‌آورد و در تنگنا قرار می‌گیرد. انتخاب چهار منار به جای دو منار بر این مشکل می‌افزاید. فرم‌ها، اندازه‌ها و تناسبات عناصر این بنا مانند، گنبد، ایوان‌ها، مناره‌ها، رواق‌ها و غیره در مقایسه با نمونه‌های برجسته مشابه در دوره‌های قبلی سطح بسیار نازل‌تری دارد. برای نمونه می‌توانیم فرم گنبد آن را با فرم گنبدهای زیبای مسجد «امام» و مسجد «شیخ‌ لطف‌اله» اصفهان و یا مسجد «گوهرشاد» مشهد و فرم و تناسبات ایوان اصلی و مناره‌های آن را با مسجد «امام» مقایسه کنیم.

تزئینات این مدرسه نیز درمیان نمونه‌های برجسته معماری قدیم ایران جایگاه پائینی دارد.یک مقایسه اجمالی میان تزئینات فوق‌العاده متین و اندیشیده شده مسجد «شیخ لطف‌اله» با تزئینات این مدرسه کاملاً گویای این مطلب است.
با توجه به آنچه گفتیم به سخناول بازمی‌گردیم که معماری قاجار و مدرسه‌ سپهسالار  به عنوان یکی از نمونه‌های برجسته و نهایی آن از نظر خلاقیت و نوآوری فضایی و تکامل الگوهای قدیمی معماری ایران شاخص است و به حق مرحله‌ی تکامل معماری قدیم محسوب می‌شود.

ما را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید :

اینستاگرام : https://www.instagram.com/archcal

کانال تلگرام : https://telegram.me/archreport_ir

اپلیکیشن تقویم معماری :  https://cafebazaar.ir/app/com.archreport.cal

ما را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:

  • اینستاگرام
  • تلگرام
  • نرم افزار اندروید

سایر پروژه ها